جغرافیا و برنامه ریزی شهری

یکی از مهمترین مشکلات فضاهای شهری کشور، نامناسب بودن فضاهای آن­ها، در ارتباط با اشخاص دارای معلولیت می­باشد که این مهم در هر دو مورد کالبدی و رفتاری قابل ملاحظه می­باشد. اولی ناشی از نتایج برنامه­ریزی شهری غیرصحیح و اقدامات عملی شهرسازانه و دومی پیامد اجتماعی – فرهنگی ناشی از آن است.

از دیدگاه برنامه­ریزان شهری شهر سالم شهری است که کلیه شهروندان بتوانند از خدمات آن جامعه بهره­مند شوند. این محیط شهری باید ارائه دهنده خدمات به تمامی اقشار و بیشتر به اقشار آسیب پذیر باشد تا این گروه از صحنه جامعه محو نگردند و به فراموشی سپرده نشوند. بر اساس برآورد سازمان ملل متحد بیش از ده درصد جمعیت جهان به گونه ای از معلولیت رنج می برند. در کشور ما 12 درصد جمعیت در گروه ناتوانان قرار می گیرند. البته در اینجا لازم است که برای فهم بیشتر فرد ناتوان را تعریف نمود. زیرا وقتی ما میگوییم فرد دارای ناتوانی، همه به صندلی چرخدار فکر می کنند، حال می پرسیم آیا یک خانم در ماه­های آخر بارداری، آیا می تواند فرد دارای ناتوانی قلمداد شود یا خیر؟ برای پاسخ به آن ابتدا سه گروه عمده افراد معلول شامل معلولین جسمی- حرکتی، معلولین نابینای حسی - حرکتی و معلولین ناشنوای حسی- حرکتی تقسیم می شود. اما علاوه بر آن افراد دیگری هم در برخی از زمان­ها جزء گروه ناتوانان به حساب می­آیند که آنها عبارت است از:

–            استفاده کنندگان از صندلی چرخدار

–            افراد دارای اختلالات بینائی، نیمه بینا یا نابینا

–            افراد دارای اختلالات شنیداری

–            افراد دارای ناتوانی یا محدودیت حرکتی

–            سالمندان

–            خانم های باردار، بیماران قلبی، و...

–            كودكان دارای ناتوانی موقتی

–            افرادی که بارهای سنگین حمل می کنند.

–            و ....

در این مقاله نگاه ما بیشتر به معلولین است که در فضای شهری موانع مختلفی در برابر آنها وجود دارد. این موانع متعدد عبارت است:

–          موانع معماری

–          موانع فیزیکی، مانند پله ها، پیاده روهای ناهموار، معابر تنگ و باریک و...

–          موانع اطلاعاتی و ارتباطی، همانند انتشاراتی که در اندازه چاپ درشت در درسترس نباشد

–          موانع نگرشی، مانند ادعای اینکه فرد دارای ناتوانی نمی تواند یک وظیفه مشخص را انجام دهد.

–          موانع فناوری، مانند علائم ترافیکی که به سرعت تغییر میکنند یا اتاق های گردهم آئی که بدون سیستم های کمکی شنیداری برای افراد دارای ناتوانی شنیداری هستند

اگر خواسته باشیم به طور کلی انواع موانع را که در درون شهر با کمبود مواجه است، دسته بندی کنیم می توان به کمبود تجهیزات شهری که مانعی برای معلولین به حساب می­آید اشاره نمود:

موانع چگونه زندگی اجتماعی ناتوانان و ما را تحت تاثیر قرار می دهند؟

حال به این موضوع می­رسیم که وجود موانع چه تاثیراتی در زندگی افراد ناتوان دارد. تاثیرات به طور کلی به شرح زیر می­باشد.

™            موانع محیط را نا امن می سازند و باعث حد بالائی از مشکلات برای استفاده کنندگان از محیط های مختلف می شوند.

™            موانع باعث عدم دسترسی به محیط می شوند و مانع فرصت های مشارکت افراد در صحنه های مختلف زندگی می شوند. دامنه این امر آموزش، اقتصاد و فعالیت های اجتماعی و فرهنگی را در بر میگیرد . این تنها فرصتی نیست که فرد از دست می دهد، بلکه فرصتی است که جامعه از دست می دهد که بر اثر آن امکان مشارکت از بین می رود. به سادگی، وجود یک مانع، سبب خارج شدن فرد از جامعه می شود و برچیدن آن ضرورتی است برای اطمینان از داخل شدن و انجام مشارکت در برنامه های اجتماع.

برای از بین بردن موانع، باید در بخش­های مختلف فضاهای شهر نظیر معماری، طراحی شهری و معماری ساختمانی ملاحظاتی صورت گیرد تا ناتوانان به راحتی در فضای شهری مشارکت داشته باشند و از جامعه محو نشوند. این ملاحظات به تفکیک زیر می­باشد.

مهمترين اصول و ملاحظات طراحي فضاهاي شهري استاندارد براي معلولان:

™            عرض سطوح خیابان حداقل 5 متر

™            جلوگیری از سطوح شیبدار

™            ارتفاع جداول حاشيه پياده روها سه سانتي متر (معابر و پیاده رو ها)

™            استفاده از جداول هم سطح در ايستگاه­هاي اتوبوس

™             راهنماها و هشدارهاي قابل لمس براي نابينايان

™            توقفگاه (پاركينگ هايي با اندازه مناسب معلولان حركتي)

™            موانع

™            علایم و راهنما ها

™            مبلمان شهری

™            لبه پیاده رو ها

™            تقاطع های پیاده

™            و....

ملاحظات طراحی معماری:

™            سطوح شیب دار

™             ورودی ها

™             راهروها

™            بالابرها و آسانسورها

™             پله ها

™             درها

™             علامت ها

™             توالت ها

ملاحظات ساختمانی:

™            ساختمان های عمومی

™            ساختمانهای خصوصی که به عموم مردم خدمت ارائه می کنند

™            بخش های عمومی از مجموعه های آپارتمان های مسکونی

منابع:

1-     دکتر محمد کمالی، دانشيار دانشکده علوم توانبخشی، دانشگاه علوم پزشکی ايرانwww.mkamali.com

2-    مركز پژوهش هاي شوراي اسلامي شهر مشهد

3-    http://www.civilica.com/Paper-NCEUED01-NCEUED01_061.html

4-    www.rcmc.ir ، www.walk۲۱.com  

5-     http://geo-pnu.persianblog.ir/post/22